8-mavzu: Sinf jamoasini tashkil etish va tarbiyalash
I. REJA:
1. Oʻquvchilar jamoasini shakllantirish usullari.
2. Sinf faollarini aniqlash va tarbiyalash usullari.
II. Mavzularni mustahkamlash uchun savol va
topshiriqlar.
III. Mavzularni
oʻrganishda foydalanish mumkin boʻlgan adabiyotlar roʻyxati.
Tayanch ibora va atamalar: barkamol shaxs tarbiyasi, jamoa, oʻquvchilar
jamoasi, oʻquvchi, sinf, maktab, mahalla, tarbiya, mehnat tarbiyasi,
rahbar, mas’uliyat, guruh, guruh a’zosi, birgalikdagi faoliyat, jamoaning
rivojlanish bosqichi, pedagogik talab.
1. Oʻquvchilar jamoasini
shakllantirish usullari
Sinf maktab
jamoasining ajralmas bir kichik boʻlagidir. Sinf faqat oʻquv
faoliyati birligi boʻlibgina qolmasdan, balki oʻquvchilarga tarbiya
berishni tashkil etishning muhim jamoa shakli hamdir. Sinf rahbari ishida oʻquvchilar
jamoasini tashkil etish asosiy vazifa hisoblanadi. Chunki jamoada shaxsni
tarbiyalash tarbiyaning yetakchi maqsadidir. Jamoada shaxsni tarbiyalashning
umumiy asoslari quyidagilardan iborat: talablar qoʻyish, faollarni
aniqlash, oʻquv mehnat, ijtimoiy-siyosiy va ommaviy madaniy faoliyatdagi
istiqbollarni tashkil etish, sogʻlom jamoatchilik fikrini shakllantirish,
ijobiy an’analarini yaratish va koʻpaytirish. Oʻquvchilarning jamoa turmush
me’yorlari va qoidalarining intizomini buzilishiga munosabatlarini kuzatib
jamoaning tashkiliy tuzilishi ta’sirchanligiga ishonch hosil qilish mumkin.
Jamoa rivojlanishining dastlabki bosqichlarida bolalar tarqoq boʻlib,
ularda yakdil fikr va sinf rahbari tayanishi mumkin boʻlgan ta’sirchan
faollar boʻlmaydi. Shuning uchun jamoada salbiy hodisalar ochiq muhokama
qilinmaydi va mustaqil jamoa qarori qabul qilinmaydi. Agar jamoa
rivojlanishning ikkinchi bosqichida boʻlsa, nomigagina emas, balki
harakatlarini qoʻllab-quvvatlaydigan haqiqiy harakat qiluvchi faollar boʻlsa
, uning ayrim oʻquvchilar va jamoa oldiga muayyan talablar qoʻyishini
kuzatish mumkin. Jamoaning rivojlanish darajasidan dalolat beradigan muhim
belgilardan biri - oʻq uvchilarning birgalikdagi faoliyatga kirishishidir.
Sinf oʻquvchilari koʻp boʻlgan sharoitda har bir bolaga yakka
tartibda yondashish, har bir bola qalbiga toʻgʻri yoʻl topish
qiyin. Agar oʻquvchilar jamoasi qoʻllab-quvvatlasa, har holda bunday
yoʻlni topish mumkin. Jamoada shaxsni tarbiyalashda yakka tartibdagi
yondashuvning mohiyati alohida oʻquvchini jamoa faoliyatiga jalb etishdan,
jamoani esa mazkur oʻquvchi bilan qiziqtirib qoʻy ishdan iboratdir.
Har qanday jamoada tarbiyasi qiyin bolalar boʻladi, lekin ajratib qoʻyilgan
bolalar boʻlmaydi. Oʻquvchilarning xulq-atvori, oʻquvchini
muntazam oʻrganishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻymasa, uning
uchun sezilmagan tarzda oʻzgarishi mumkin. Bunday oʻrganish yakka
tartibda ishni tashkil etishning hal qiluvchi sharti hisoblanadi. Jamoani
shakllantirish yuzasidan olib boriladigan ish albatta ayrim oʻquvchilarning
rivojlanishiga ta’sir etadi va shuning uchun ham bu jarayon maqsadga qaratilgan
va boshqariladigan boʻlishi kerak. Sinf rahbari oʻquvchilarni yakka
tartibda va jamoa bilan tarbiyalashda ota -onalar bilan oʻzaro hamkorlikda
boʻladi. Sinf rahbari ishining oʻziga xos xususiyati shundan
iboratki, u oddiy bolalar jamoasini emas, balki oʻquvchilar jamoasini
tashkil etadi. Oʻquvchilarning asosiy vazifasi oʻqishdan iborat.
Shuning uchun sinf rahbari dastavval bolalarning oʻqishga qanday
munosabatda ekanliklarini, oʻzlarini darsda qanday tutishlarini, uy
vazifasini sidqidildan bajarishlarini yoki bajarmasliklarini aniqlaydi va
nihoyat, eng muhimi ularning oʻqishdagi rejalari ijtimoiy mohiyatga molik
yoki molik emasligi hisoblanadi.
Oʻquvchilar
oʻrtasida salbiy holatlar roʻy bermasligi uchun jamoaning rivojlanish
usulini aniqlab olishimiz kerak. Buning uchun eng ishonchli usuli - oʻquvchilarni
ular bilan darsda, darsdan tashqarida oʻzaro faol hamkorlik qilish
jarayonida kuzatishdan iboratdir. Buning uchun maxsus diagnostik usullar,
masalan, anketa tarqatish, pedagogik vaziyatlarni vujudga kcltirish kabi
usullardan foydalish mumkin. Lekin bu usullarni guruhga juda ehtiyotkorlik
bilan, katta pedagogik odob bilan qoʻllash lozim . Oʻquvchilarni oʻrganishning
har bir usuli ayni vaqtda tarbiya usuli ham ekanligi oʻqituvchilar uchun
qonun boʻlishi kerak. Jamoada shaxsni yakka tartibda tarbiyalashda maktab oʻquvchisini
oʻz-oʻzini tarbiyalashga jalb etish, uni tegishli malaka va koʻnikmalar
bilan qurollantirishdan iboratdir. Tarbiyaviy ta’sir koʻrsatishga boʻysunmaydigan,
tarbiyasi qiyin bolalar bu, albatta, yomon oʻzlashtiruvchilar emas. Sinf
rahbari oʻquvchilar yomon xulq-atvorining, past oʻzlashtirishining
sabablarini puxta oʻrganadi. Bunda oʻquvchining sinfdoshlari bilan
munosabatlari, bu munosabatlarining ma’naviy asoslari eng muhim masalalardan
biri hisoblanadi. Jamoa munosabatlari - dastavval muayyan maqsadlarga
asoslangan va ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan maqsadlar yoʻnaltirib
turadigan oʻzaro mas'uliyatli munosabatlardir. Sinf rahbaridan madaniyat
darajasining kengligi, pedagogik odob talablariga rioya qilish, unga nisbatan
talabchanlikni unutmaslik, tashkilotchilik malakalariga ega boʻlish, oʻz
malakasini oshirib borish bilan birga ishga ijodiy yondashish talab etiladi.
Sinf rahbari pedagoglar, ota-onalar oʻquvchilarni oʻzaro bogʻlovchi
shaxs sifatida barcha tomonlarining nuqtai nazarini hisobga olishi,
harakatlarni bir markazga birlashtirishi, oʻzaro aloqalarining toʻgʻri
boʻlishiga ta’sir oʻtkazishi va ayni vaqtda oʻz ining oʻrnini
aniq ta’minlay olishi kerak. Mana shu fazilatlar sinf rahbarining tarbiyaviy
ishlar samarasini oshirishga va uning muvaffaqiyatini ta’minlashga garov boʻladi.
Sinf rahbari oʻquvchilarga puxta bilim berishga, ularning fikrlash
qobiliyatini faollashtirishga hamisha gʻamxoʻrlik qilib boradi.
Maktab
jamoasi tarkibida eng barqaror boʻgʻin — bu muayyan sinflar negizida
shakllangan jamoalar sanaladi. Sinf jamoasi tarkibida oʻquvchilar
tomonidan amalga oshiriluvchi asosiy faoliyat oʻqish hisoblanadi. Aynan
sinf jamoasida shaxslararo aloqa va munosabatlar tarkib topadi. Shuningdek,
sinflar jamoalari negizida maktab jamoasi shakllanadi. Maktab jamoasi ikki
muhim boʻgʻin — oʻqituvchilar jamoasi hamda oʻquvchilar
jamoasi asosida tarkib topadi. Oʻquv yurtlari jamoasi tarkibida oʻquvchilar
jamoasi asosiy qismni tashkil etadi.
Oʻquvchilar
jamoasi —bu ijtimoiy ahvoli, shuningdek, saylov organlari oldidagi umumiy
javobgarlik, barcha a’zolarning huquq va burchlari tengligi asosidagi oʻzaro
birlikka ega oʻquvchilar guruhidir. Shaxsni shakllantirishda jamoaning
yetakchi rol oʻynashi toʻgʻrisidagi fikrlar pedagogika fanining
ilk rivojlanish davrlaridayoq bildirilgan. Jamoada uning a’zolari oʻrtasidagi
munosabatning alohida shakli yuzaga keladi, bu esa shaxsning jamoa bilan
birgalikda rivojlanishini ta’minlaydi. Lekin har qanday guruhni ham jamoa deb
hisoblab boʻlmaydi. Jamoa bir qator belgilarga egadirki, mazkur belgilar
jamoani kishilarning yetarli darajada uyushgan har qanday guruhidan ajratib
turadi. Jamoani tashkil etish metodikasi oxirgi kunda ancha toʻliq va
mukammal ishlab chiqilgan. Bu metodikaning umumiy asoslari pedagogika kursida
bayon etilgan jamoa va jamoada shaxsni tarbiyalash nazariyasiga tayanadi.
Jamoaning rivojlanish darajasini aniqlashda oʻquvchilarning faqat sinfdan
tashqari faoliyatida namoyon boʻladigan munosabatlarini tahlil etish
bilangina cheklanib boʻlmaydi.
2. Sinf faollarini aniqlash va tarbiyalash usullari.
Har bir
ishning oʻziga xos, ma’lum qonun-qoidalari boʻlganidek, bola
tarbiyasining ham oʻziga xos bir qator muhim qonun-qoidalari bor, ularga
amal qilish tarbiyaviy ishlarning samarali boʻlishini ta’minlaydi, ya’ni:
—
tarbiyaning bir maqsadga qaratilganligi;
— tarbiyaning
hayot, mehnat bilan, Oʻzbekistonimizning mustaqilligi, gullab-yashnashi yoʻlida
qilinayotgan ishlar bilan bogʻlanishi;
— oʻquvchini
jamoada, jamoa orqali tarbiyalash;
—tarbiyada
bola shaxsini hurmat qilish va unga talabchanlik;
— tarbiyaviy
ishlarning izchilligi, muntazamligi va birligi;
— tarbiyada oʻquvchilarning
yoshi va oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olish.
Tarbiya
jarayonining mohiyati quyidagilardan iborat:
1.
Tarbiyaning bir maqsadga qaratilganligi. Tarbiya maqsadini belgilashda jamiyat
talablari, davr nafasi, milliy xususiyatlar asos qilib olinadi. Tarbiyaning
maqsadi — har tomonlama kamol topgan, mukammal inson shaxsini tarbiyalashdir. Oʻqituvchilar
jamoasi ana shu maqsadlardan kelib chiqib, tarbiyaviy ishlarning vazifalarini
belgilaydi, uning mazmunini aniqlaydi hamda maktabda ish sharoitlarini hisobga
olgan holda oʻquvchilarni tarbiyalashning shakl va uslublarini tanlaydi.
2.
Tarbiyaning hayot bilan bogʻliqligi qoidasi tarbiyaviy ishlarning mazmun
va mohiyatini, tashkil etilishini doimo yangilab turishni talab etadi.
Tarbiyachilar bolalar tarbiyasini hayot bilan bogʻlar ekanlar, ularga oʻzlarida
iymon-e’tiqodni tarbiyalash imkonini beradilar. Tarbiyaviy ishlar shunday
tashkil qilinganda yoshlar jamiyat hayotida faol ishtirok etadilar, bu esa oʻquvchi
shaxsining tarkib topishiga yordam beradi. Ilgʻor oʻqituvchilar
tajribasining koʻrsatishicha, oʻquvchilar ahil jamoa boʻlib
uyushgandagina ularga jamoatchilik ruhini singdirib borish lozim. Sinf rahbari
ishida oʻquvchilar jamoasini shakllantirish asosiy vazifa hisoblanadi,
chunki jamoada shaxsni tarbiyalash tarbiyaning yetakchi tamoyillari
hisoblanadi. Uning umumiy asoslari quyidagilardan iborat:
1. Talablar
qoʻyish;
2. Faollarni
tarbiyalash;
3. Oʻquv-mehnat,
ijtimoiy-siyosiy va ommaviy-madaniy faoliyatdagi istiqbollarini tashkil etish;
4. Sogʻlom jamoatchilik fikrini shakllantirish;
5. Ijobiy an’analarni yaratish va
koʻpaytirish.
Yuqorida ta’riflangan barcha qoidalar har qanday
jamoani shakllantirish va rivojlantirish
uchun qoʻllanma hisoblanadi. Tarbiya usullarini tanlashda
ularni jamoaning rivojlanish darajasiga mosligi muvaffaqiyatning muhim sharti hisoblanadi.
Shuning uchun har bir
oʻqituvchi tarbiyaviy ishni sinfdagi jamoa munosabatlarining rivojlanish darajasini aniqlashdan boshlaydi. Tarbiya jarayoni oʻz-oʻzini tarbiyalash jarayoniga oʻtgandagina yuksak darajaga erishiladi. Ayrim oʻquvchilar va umuman,
jamoa oʻz faoliyatini mustaqil rejalashtiradi va umumiy jamoani tashkil etadi, oʻziga va bir-biriga talablar qoʻyadi hamda oʻz-oʻzini nazorat qiladi.
Sinf rahbari oʻquvchilar jamoasining rivojlanish darajasini aniqlashda oʻquvchilarning faqat sinfdan tashqari faoliyatida namoyon boʻladigan munosabatlarini tahlil etish bilangina
cheklanib qolmasligi kerak. Sinf rahbarining
oʻziga xos xususiyati shundan iboratki, u oddiy bolalar jamoasini emas, balki oʻquvchilar
jamoasini shakllantiradi.
Oʻquvchilarning asosiy vazifasi
oʻqishdan iborat.
Shuning uchun sinf rahbari,
avvalo, bolalarning oʻqishga qanday munosabatda ekanliklarini, oʻzlarini darsda qanday tutishlarini, uy vazifalarini sidqidildan bajarishlari yoki bajarmasliklarini aniqlaydi. Jamoaning rivojlanish darajasini
aniqlashning eng ishonchli usuli — oʻquvchilarni ular bilan darsda,
darsdan tashqarida, maktabdan tashqarida oʻzaro faol hamkorlik qilish darajasida kuzatishdan iboratdir. Oʻqituvchi
jamoaning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash uchun pedagogik vaziyatlar vujudga keltirishni qoʻllaydi. Lekin bunda shuni esda
tutish kerakki, oʻquvchi kamchiliklarini hamma oʻrtasida yorqin namoyish etish uning qalbini
jarohatlashi mumkin.
Shunday vaziyatlarni vujudga keltirish kerakki, ularning salbiy tomonlarini emas, balki har bir
bolada odatdagi sharoitda boshqalardan yashiringan ijobiy tomonlarini ham ochib berish maqsadga muvoffiqdir.
Sinf rahbari jamoaning rivojlanishi darajasiga qarab tarbiya usullarini
tanlaydi. Ta’lim jarayonida jamoa munosabatlarini rivojlantirish istiqbollari sinf rahbaridan katta e’tibor berishni talab etadi. Jamoa faoliyatida koʻproq muomala qilishga boʻlgan ehtiyoj yotadi. Darslarda bu ehtiyoj kam foydalaniladidi. Agar darsdagi muomalaga
boʻlgan ehtiyoj toʻgʻri tushunilsa, uning negizida oʻquvchilarning oʻzaro yordami, darslarga birgalikda foydali tayyorgarlik koʻrishi, qiziqishlari boʻyicha mashgʻulotlar tashkil etiladi. Jamoa rivojlanishining har
qanday darajasida sinf rahbari muayyan
usullardan foydalanib, jamoatchilik fikrini shakllantirish toʻgʻrisida
gʻamxoʻrlik qiladi.
Sinf rahbari jamoa va
har bir alohida
oʻquvchining tarbiyasi
uchun ma’suldir. Shuning uchun uning
jamoa tarzidagi va yakka
tartibdagi shakllarini qoʻshib olib borishi tarbiyaviy ishdagi oʻziga xos xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Bunda jamoaning shaxsga nisbatan yuksak talabchanligi kuzatiladi.
Maktablarda olib boriladigan ish faoliyati, odatda, ommaviy, jamoa, guruh va individulal shakllarda tashkil etiladi. Faoliyatni tashkil etishning ommaviy shakllari ham (ya’ni ularda oʻquvchilarning
muayyan guruhlari ishtirok etadi) oʻz mohiyatiga koʻra uni amalga oshirish jarayonida faoliyat maqsadiga (masalan, ma’ruza, konsert va hokazo)
erishish uchun qatnashchilarning oʻzaro muomalasini nazarda tutmaydi. Biroq, bundan oldingi
holda boʻlgani kabi, bu shakllarda
bevosita tengdoshlar bilan birgalikda qatnashish ba’zi hollarda ularning faoliyatidagi ishtirokini faollashtiradi, boshqa hollarda aksincha boʻladi. Bu koʻp jihatdan oʻquvchilarning faoliyat mazmuniga, munosabatiga (ijobiy, passiv yoki salbiy) bogʻliq
boʻladi. Faoliyatni amalga
oshirish jarayonida uning maqsadiga erishish uchun oʻquvchilarning oʻzaro muomalaga kirishishlarini nazarda tutuvchi faoliyat shakllari jamoa shakllari deyiladi. Bu muomala
jarayonida oʻquvchilar
oʻrtasida jamoa aloqalari vujudga keladi. Bu shakllar
obyektiv jihatdan oʻzida muomala uchun muayyan shart-sharoitlarga
ega boʻladi. Ular oʻquvchilarga ishni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun vazifalarni oʻzaro taqsimlab chiqish imkonini beradi, qatnashchilar oʻrtasida aloqa ta’sirining paydo boʻlishiga olib keladi.
Jamoatchi va bilimli
sinf rahbari har qanday vaziyatdan
juda ustalik bilan chiqib ketadi
va har tomonlama
rivojlangan sinf jamoasini tashkil qiladi. Jamoani tashkil etishning
samarali shakllaridan biri guruhiy ishdir.
Bunda mazkur ish bolalarning
tarkib jihatidan uncha katta boʻlmagan
(eng koʻpi bilan kishi 5 ta boʻlishi kerak) guruhlarida amalga oshiriladi. Bunday kichik guruhlarda barcha a’zolar bir-birlari bilan bevosita muomalada boʻladilar va
bir-birlariga bevosita biror ta’sir koʻrsatadilar.
Jamoada muomalani tashkil etganda oʻquvchilar muhitida mavjud boʻlgan haqiqiy guruhlarni nazarda tutish, bir-biriga mehr bilan qaraydigan va oʻzaro
doʻstlashadigan bolalarni
birlashtirish zarur. Pedagog bu guruhlarning
xususiyatlarini, ularning yoʻnalishi, qiziqishlari, malakasi va
hokazolarni bilishi, hisobga olishi va ulardan foydalanishi
kerak.
Jamoa ishini tashkil etishda va
amalga oshirishda vazifalarni taqsimlash vaqtida mazkur xususiyatlarni hisobga
olish ishning samaradorligini oshiradi. Bu hol guruhdagi muomalani jamoaning
qiziqishlari sohasiga va jamoaning qiziqishlarini guruhdagi muomala sohasiga
olib kiradi. Masalan, jamoa yetarli darajada obroʻ qozongan, jamoatchilik
yoʻnalishiga ega boʻlgan guruhga muayyan bir tadbirni tayyorlash va oʻtkazishga
boshchilik qilishni topshirsa boʻladi. Qandaydir oʻziga xos
qiziqishlari bor guruhga butun jamoa uchun bu qiziqishlarga mos keladigan
ishning tashabbuskori va tashkilotchisi boʻlish taklif etiladi va hokazo.
Jamoa faoliyatini tashkil etishda
oʻquvchilarning shaxslararo real, ya’ni aniq mavjud boʻlgan
aloqalarini hisobga olish ikki xil maqsadga: guruh a’zolarini jamoa hayotiga
jalb qilish va ular oʻrtasidagi muomalaga ta’sir koʻrsatish, bundan
tashqari, oʻz oldilariga qoʻygan har bir maqsadiga erishish imkonini
beradi.
Esda saqlab qolish uchun zarur boʻlgan
tushunchalar:
Jamoa – lotincha
«kollektivus» soʻzining tarjimasi boʻlib, yigʻilma, omma,
birgalikdagi majlis, birlashma, guruh ma’nolarini anglatadi. Jamoa kishilardan
iborat guruh hisoblanadi.
Jamoaviylik
– jamoa bilan birdamlik, oʻzini jamoaning bir boʻlagi deb his qilish
tuygʻusi.
Oʻquvchilar jamoasi –
ijtimoiy ahamiyatli faoliyatni tashkil etish, shuningdek, umumiy javobgarlik va
umumiy saylov organlari, barcha a’zolarning huquq va burchlari tengligi
asosidagi oʻzaro birlikka ega oʻquvchilar guruhidir.
Jamoada shaxsni tarbiyalashning
umumiy asoslari – talablar qoʻyish, faollarni aniqlash, oʻquv
mehnat, ijtimoiy-siyosiy va ommaviy madaniy faoliyatdagi istiqbollarni tashkil
etish, sogʻlom jamoatchilik fikrini shakllantirish, ijobiy an’analarini
yaratish va koʻpaytirish.
Jamoa munosabatlari
– dastavval muayyan maqsadlarga asoslangan va ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan
maqsadlar yoʻnaltirib turadigan oʻzaro mas'uliyatli munosabatlardir.
Mavzularni
mustahkamlash uchun savol va topshiriqlar:
1. Oʻquvchilar jamoasini shakllantirish
haqida tushuncha bering.
2. Jamoa orqali tarbiyalash deganda nimani
tushunasiz?
3. Jamoa ishini tashkil etishda sinf rahbari
ishining oʻziga xos xususiyatlari nimadan iborat?
4. Oʻquvchilar oʻrtasida salbiy
holatlar roʻy bermasligi uchun qanday yoʻl tutish kerak?
5. Jamoaning
rivojlanishida tarbiya usullariga izoh bering.
6. Tarbiya
jarayonining mohiyati nimalardan iborat?
Mavzularni oʻrganishda foydalanish mumkin boʻlgan
adabiyotlar roʻyxati:
1. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yoʻlimizni
qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz. – Toshkent: “Oʻzbekiston”
NMIU, 2017. – 592 b.
2. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent:
Sharq, 1997.
3. Karimov I.A. Yuksak manaviyat – yengilmas
kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 174 b.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. Toshkent, 1992.
5. Oʻzbekiston Respublikasi «Ta’lim toʻgʻrisida»gi Qonuni. Toshkent,
1997.
6. Oʻzbekiston Respublikasi «Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi». Toshkent, 1997.
7. Asqarova M. va boshq. Pedagogika: Oliy oʻquv
yurtlari uchun darslik. – Toshkent: Talqin, 2008. - 288 b.
8. Jabborov U. Sohibqiron davrida adolat // “Milliy
tiklanish” gazetasi, 2007 yil, 11 aprel.
9. Ibrohimov A., Sultonov X., Joʻrayev N. Vatan
tuygʻusi. –T.: Oʻzbekiston, 1996. – 17-18 betlar.
10. Hasanboyev J. va boshq. Pedagogika: Oliy oʻquv
yurtlari uchun darslik. – Toshkent: Fan, 2009. - 480 b.
11. Mavlonova R. va boshq. Pedagogika: KHK uchun
darslik. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2008. - 496 b.
12. Mavlonova
R., Rahmonqulova N., Normurodova B., Matnazarova K.Tarbiyaviy ishlar
metodikasi. Darslik. Nizomiy nomidagi TDPU. Toshkent, 2014 ó.